تابع‌ها (FUNCTION) در SQL Server

تابع‌ها (FUNCTION) در SQL Server 

توابع (Functions) در SQL Server قطعه کدی هستند که مقدار مشخصی را برمی‌گردانند و می‌توانند در کوئری‌ها، شرط‌ها و عملیات محاسباتی استفاده شوند.

این توابع قابلیت دریافت پارامتر دارند و در نهایت یک خروجی واحد یا مجموعه‌ای از داده‌ها را برمی‌گردانند.

استفاده از توابع باعث افزایش خوانایی، کاهش کدنویسی تکراری و بهبود ساختار پایگاه داده می‌شود.

در SQL Server توابع به چند دسته تقسیم می‌شوند: توابع اسکالر (Scalar Functions) که یک مقدار منفرد برمی‌گردانند، توابع تجمعی (Aggregate Functions) مانند SUM و AVG که روی مجموعه‌ای از رکوردها کار می‌کنند، توابع جدولی (Table-Valued Functions) که یک جدول به عنوان خروجی برمی‌گردانند و همچنین توابع سیستمی (System Functions) که توسط SQL Server برای عملیات‌های داخلی فراهم شده‌اند.

انتخاب نوع تابع مناسب، نقش مهمی در بهینه‌سازی کوئری‌ها و سرعت اجرای آن‌ها دارد.

کاربردهای متداول توابع در SQL

• استانداردسازی داده‌ها (مثل حذف فاصله‌های اضافی یا فرمت‌کردن شماره تلفن).
• محاسبه مقادیر مالی یا آماری که در گزارش‌ها تکرار می‌شوند.
• تجزیه رشته‌ها یا عملیات متنی پیچیده.
• ساخت مجموعه داده‌های پارامتری مشابه View.

 انواع تابع‌ها در SQL

SQL Server سه نوع تابع کاربرساز دارد:

• Scalar-valued Function (اسکالر)

  خروجی فقط یک مقدار تکی است، مثل عدد یا رشته.

• Inline Table-Valued Function (iTVF)

  خروجی یک کوئری تک‌عبارتی است که مانند یک جدول عمل می‌کند. کارایی بالایی دارد چون بهینه‌ساز می‌تواند آن را در کوئری اصلی inline کند.

• Multi-statement Table-Valued Function (mTVF)

  خروجی یک متغیر جدولی است که در بدنهٔ تابع با چند دستور پر می‌شود. انعطاف‌پذیر اما اغلب کندتر از iTVF.

ایجاد تابع در SQL

• تابع اسکالر ساده

CREATE FUNCTION dbo.fn_CalcNetPrice
(
    @GrossPrice DECIMAL(18,2),
    @TaxRate    DECIMAL(5,2)
)
RETURNS DECIMAL(18,2)
AS
BEGIN
    RETURN @GrossPrice * (1 - @TaxRate/100.0);
END;
GO

استفاده:

SELECT ProductID,
       ListPrice,
       dbo.fn_CalcNetPrice(ListPrice, 9) AS NetPrice
FROM Products;

•  اسکالر با کنترل NULL

CREATE FUNCTION dbo.fn_SafeDivide(@a DECIMAL(18,4), @b DECIMAL(18,4))
RETURNS DECIMAL(18,4)
AS
BEGIN
    RETURN CASE WHEN @b IS NULL OR @b=0 THEN NULL ELSE @a/@b END;
END;
GO

• Inline Table-Valued Function

CREATE FUNCTION dbo.fn_GetOrdersByCustomer
(
    @CustomerID INT,
    @FromDate   DATE = NULL,
    @ToDate     DATE = NULL
)
RETURNS TABLE
AS
RETURN
(
    SELECT o.OrderID, o.OrderDate,
           SUM(oi.UnitPrice * oi.Quantity) AS Total
    FROM Orders o
    JOIN OrderItems oi ON o.OrderID = oi.OrderID
    WHERE o.CustomerID=@CustomerID
      AND (@FromDate IS NULL OR o.OrderDate>=@FromDate)
      AND (@ToDate IS NULL OR o.OrderDate<=@ToDate)
    GROUP BY o.OrderID, o.OrderDate
);
GO

• Multi-statement TVF (مثال تقسیم رشته)

CREATE FUNCTION dbo.fn_SplitString(@input NVARCHAR(MAX), @sep NCHAR(1))
RETURNS @Tokens TABLE(Token NVARCHAR(100))
AS
BEGIN
    DECLARE @pos INT=1, @next INT;
    WHILE 1=1
    BEGIN
        SET @next=CHARINDEX(@sep,@input,@pos);
        IF @next=0
        BEGIN
            INSERT INTO @Tokens VALUES(SUBSTRING(@input,@pos,LEN(@input)-@pos+1));
            BREAK;
        END
        INSERT INTO @Tokens VALUES(SUBSTRING(@input,@pos,@next-@pos));
        SET @pos=@next+1;
    END
    RETURN;
END;
GO

استفاده:

SELECT * FROM dbo.fn_SplitString('ali,reza,sara',',');

تغییر تابع (ALTER FUNCTION)

برای اصلاح منطق:

ALTER FUNCTION dbo.fn_CalcNetPrice(...)
RETURNS DECIMAL(18,2)
AS
BEGIN
    RETURN @GrossPrice - (@GrossPrice*@TaxRate/100.0);
END;
GO

حذف تابع در SQL

• دستور ساده

DROP FUNCTION dbo.fn_CalcNetPrice;
GO

• حذف امن با IF EXISTS

DROP FUNCTION IF EXISTS dbo.fn_CalcNetPrice;
GO

• حذف چند تابع همزمان

DROP FUNCTION IF EXISTS dbo.fn_CalcNetPrice, dbo.fn_SafeDivide;
GO

محدودیت‌های توابع

• نمی‌توان در تابع‌ها دستوراتی مثل INSERT/UPDATE/DELETE روی جداول اصلی اجرا کرد.
• استفاده از Dynamic SQL، Stored Procedureها و Temp Tableها مجاز نیست.
• تابع‌ها باید بدون اثر جانبی باشند (فقط خروجی بر اساس ورودی).
• در نسخه‌های قبل از ۲۰۱۹، توابع اسکالر معمولاً کند هستند چون برای هر ردیف جداگانه اجرا می‌شوند.

 مزایای استفاده از توابع در SQL Server

• کاهش تکرار کد

با تعریف یک بار تابع، می‌توان چندین بار از آن در کوئری‌های مختلف استفاده کرد.

• افزایش خوانایی و نگهداری کد

کدهای پیچیده در قالب توابع جدا می‌شوند و کوئری اصلی ساده‌تر و قابل فهم‌تر می‌ماند.

• امکان استفاده مجدد (Reusability)

یک تابع را می‌توان در چندین پروژه یا دیتابیس مختلف به کار گرفت.

• یکپارچگی و استانداردسازی محاسبات

محاسبات حساس مثل فرمول‌ها یا قوانین کسب‌وکار فقط در تابع نوشته می‌شوند و همه جا نتیجه یکسانی دارند.

• بهبود سازماندهی و ساختار پایگاه داده

توابع منطق تجاری (Business Logic) را از کد برنامه جدا کرده و در لایه دیتابیس نگه می‌دارند.

نمونه‌های پرکاربرد

• محاسبه سن

CREATE FUNCTION dbo.fn_Age(@BirthDate DATE, @AsOf DATE=NULL)
RETURNS INT
AS
BEGIN
    SET @AsOf=ISNULL(@AsOf,CAST(GETDATE() AS DATE));
    RETURN DATEDIFF(YEAR,@BirthDate,@AsOf) -
           CASE WHEN (MONTH(@AsOf)*100+DAY(@AsOf)) <
                     (MONTH(@BirthDate)*100+DAY(@BirthDate))
                THEN 1 ELSE 0 END;
END;
GO

• تابع نرمال‌سازی شماره تلفن

CREATE FUNCTION dbo.fn_NormalizePhone(@raw NVARCHAR(50))
RETURNS NVARCHAR(20)
AS
BEGIN
    DECLARE @res NVARCHAR(20)='';
    SET @res = REPLACE(@raw,' ','');
    IF LEFT(@res,1)<>'0' SET @res='0'+@res;
    RETURN @res;
END;
GO

• iTVF برای مانده سفارش‌ها

CREATE FUNCTION dbo.fn_OpenOrderBalance(@CustomerID INT)
RETURNS TABLE
AS
RETURN
(
    SELECT o.OrderID,
           SUM(oi.UnitPrice*oi.Quantity)-ISNULL(SUM(p.Amount),0) AS Balance
    FROM Orders o
    LEFT JOIN OrderItems oi ON o.OrderID=oi.OrderID
    LEFT JOIN Payments p ON o.OrderID=p.OrderID
    WHERE o.CustomerID=@CustomerID AND o.Status='Open'
    GROUP BY o.OrderID
);
GO

 

🌟 آیا می‌خواهید به یک متخصص پایگاه داده تبدیل شوید و در دنیای فناوری اطلاعات بدرخشید؟

با دوره آموزشی SQL Server ما، شما می‌توانید به راحتی و با روشی عملی، تمام مهارت‌های لازم را یاد بگیرید!

این دوره به شما آموزش می‌دهد که چگونه داده‌ها را به بهترین شکل مدیریت کنید، گزارش‌های قدرتمند بسازید و به تحلیل‌های عمیق دست یابید.

با محتوای جذاب و پروژه‌های واقعی، شما نه تنها تئوری را یاد می‌گیرید، بلکه توانایی‌های عملی خود را نیز تقویت می‌کنید.

پس فرصت را از دست ندهید! همین امروز به جمع یادگیرندگان ما بپیوندید و اولین قدم را به سوی آینده شغلی روشن‌تر بردارید!

 ⇐همین حالا شروع کنید و به دنیای داده‌ها بپیوندید!

 

تست و استقرار تابع در SQL

• برای تست تابع اسکالر

SELECT dbo.fn_CalcNetPrice(100,9);

• برای TVF

SELECT * FROM dbo.fn_GetOrdersByCustomer(1,'2025-01-01','2025-08-31');

در اسکریپت‌های استقرار: اول DROP FUNCTION IF EXISTS و سپس CREATE FUNCTION بنویسید تا خطا رخ ندهد.

جمع‌بندی

تابع‌ها در SQL Server ابزاری قدرتمند برای بازنویسی کمتر کد، افزایش خوانایی و محاسبات قابل استفاده مجدد هستند.

Scalar Function برای خروجی تک‌مقدار،

Inline TVF برای نتایج جدولی با کارایی بالا،

Multi-statement TVF برای منطق پیچیده‌تر.

برای ایجاد تابع از CREATE FUNCTION، برای اصلاح از ALTER FUNCTION و برای حذف از DROP FUNCTION یا DROP FUNCTION IF EXISTS استفاده می‌شود.

با رعایت محدودیت‌ها، توجه به کارایی و نوشتن تست‌های مناسب، می‌توانید تابع‌هایی سریع، امن و قابل نگهداری در پایگاه‌داده خود داشته باشید.